Dwie „Lalki” w dwa tygodnie: dlaczego twórcy serialu wycięli scenę w pociągu, a do kin wchodzi Dorociński

Uwaga: tekst szczegółowo omawia zakończenie serialu Netfliksa oraz kluczowe wątki powieści Bolesława Prusa.

Wrzesień 2026 roku zapisze się w historii polskiej popkultury jako moment bezprecedensowego starcia. Zaledwie w ciągu czternastu dni rodzimy rynek filmowy i streamingowy zderzył ze sobą dwie niezależne, wielkobudżetowe adaptacje tego samego dzieła: XIX-wiecznej powieści Bolesława Prusa.

Najpierw 16 września na platformie Netflix zadebiutował sześcioodcinkowy miniserial w reżyserii Pawła Maślony (twórcy obsypanego nagrodami „Kosa”) według scenariusza Pawła Demirskiego i Jagody Dutkiewicz. Z kolei 30 września do sal kinowych w całej Polsce wchodzi monumentalna, klasyczna superprodukcja wyprodukowana przez Gigant Films i dystrybuowana przez Kino Świat w reżyserii Macieja Kawalskiego. Mało tego – jak zauważył portal Spider's Web, polskie kina zalał prawdziwy „wrzesień Lalek”, bo niemal w tym samym oknie premierowym na ekrany trafił także niezwiązany z Prusem amerykański horror Dolly (dystrybuowany pod polskim tytułem Lalka w reżyserii Roda Blackhursta).

Eksplozja zainteresowania w sieci nastąpiła błyskawicznie. W ciągu pierwszych dób od premiery internet zalała fala skrajnych komentarzy, a hasło „Lalka” osiągnęło ponad 100 tysięcy zapytań w wyszukiwarkach. Tradycjonaliści mówią o profanacji lektury, młodsza widownia zachwyca się tempem rodem z „Białego Lotosu”, a nauczyciele języka polskiego publikują w mediach społecznościowych dramatyczne apele do maturzystów. Na łamach magazynu Neksa w dziale Kultura i rozrywka Piotr Zieliński rozkłada ten popkulturowy spór na czynniki pierwsze.

W pigułce:

• Wielki dwugłos adaptacyjny: Jesienią 2026 roku Polacy otrzymują dwie skrajne wizje Prusa: bezkompromisowy, postmodernistyczny serial Netfliksa z Tomaszem Schuchardtem i Sandrą Drzymalską oraz tradycyjne, epickie kino Macieja Kawalskiego z Marcinem Dorocińskim i Markiem Kondratem.
• Wycięty pociąg do Skierniewic: Reżyser Paweł Maślona i scenarzysta Paweł Demirski całkowicie usunęli z serialu najsłynniejszą scenę powieści – podsłuchaną rozmowę w języku angielskim o zgubionym medalionie z blaszką profesora Geista. Konfrontacja Wokulskiego z Izabelą zyskała zupełnie inną dynamikę.
• Złamany kanon Rzeckiego: Ignacy Rzecki (w tej roli Dariusz Chojnacki) nie umiera w samotności nad papierami przy sklepowym biurku. Serial daje mu zaskakujące zakończenie u boku gosposi oraz pełnię zarządu nad sklepem.
• Pułapka dla maturzystów: Uczenie się do egzaminu dojrzałości na podstawie serialu grozi utratą punktów za znajomość lektury obowiązkowej i wyzerowaniem wypracowania za błąd kardynalny. Zmiany fabularne sięgają fundamentów tekstu.
• Nowy profil Łęckiej: Sandra Drzymalska nie gra posągowej lalki salonowej, lecz młodą kobietę szukającą niezależności ekonomicznej, podejmującą próby pisania do warszawskich gazet.

1. Wielka wojna adaptacji: jak wrzesień 2026 przyniósł dwie skrajne „Lalki”

Sytuacja, w której dwa różne zespoły twórców w tym samym miesiącu wypuszczają konkurencyjne ekranizacje najważniejszej polskiej powieści realistycznej, nie ma precedensu w historii polskiej kinematografii.

Wielu widzów w pierwszych dniach po premierze uległo dezinformacji, myląc obsady obu projektów. Poniższe zestawienie systematyzuje fundamentalne różnice między obiema premierami jesieni 2026 roku:

Podczas gdy wersja kinowa Macieja Kawalskiego stawia na wierność duchowi epoki, wystawy oryginalnych kostiumów w warszawskich Łazienkach Królewskich oraz powrót na ekran Marka Kondrata, Netflix wybrał drogę bezceremonialnego wstrząsu. Paweł Demirski, znany w polskim teatrze z bezlitosnego dekonstruowania narodowych mitów, potraktował powieść Prusa nie jako relikwię, lecz jako scenariuszową trampolinę do opowiedzenia o współczesnej Polsce.

2. Gdzie jest pociąg do Skierniewic? Największe zmiany fabularne u Maślony i Demirskiego

Dla każdego, kto choć raz przygotowywał się do lekcji języka polskiego, scena w pociągu relacji Warszawa–Kraków to absolutny punkt zwrotny „Lalki”. To tam Wokulski, udając drzemkę, słyszy Izabelę flirtującą z Kazimierzem Starskim po angielsku. Z ich kpiącej rozmowy dowiaduje się, że zgubili podarowany jej medalion z próbką metalu lżejszego od wody (naukowym darem od paryskiego profesora Geista), a sama Łęcka widzi w narzeczonym wyłącznie naiwnego, sentymentalnego dorobkiewicza. Wstrząśnięty kupiec wysiada na stacji w Skierniewicach i w rozpaczy podejmuje próbę samobójczą na torach, skąd ratuje go dróżnik Wysocki.

W serialu Netfliksa tej kultowej sceny w ogóle nie ma.

Reżyser Paweł Maślona w wywiadach otwarcie przyznał, że zrezygnował z sekwencji kolejowej, uznając, że nie pasuje ona do rytmu budowanej przez niego opowieści:

• Usunięto cały motyw podróży pociągiem oraz scenę w Skierniewicach.
• Zamiast podsłuchanej rozmowy w wagonie, konfrontacja między Wokulskim a Izabelą została przeniesiona w realia warszawskiej intrygi szpiegowsko-detektywistycznej.
• Kazimierz Starski został przekształcony w tajnego współpracownika Wokulskiego. W serialu nie jest jedynie salonowym pasożytem, lecz człowiekiem opłacanym przez kupca, by przeniknął do hermetycznego grona arystokratycznych dłużników.
• Marianna, uratowana z Powiśla, staje się informatorką kupca. U Prusa wątek dziewczyny ilustrował pozytywistyczną pracę u podstaw. U Demirskiego Marianna zostaje wprowadzona do domu Łęckich jako służąca i za pieniądze przekazuje Wokulskiemu prywatną korespondencję Izabeli.

W efekcie serialowy Wokulski nie jest bezbronną ofiarą miłosnego zaślepienia, lecz zimnym reżyserem cudzego upadku. To zmiana tak drastyczna, że w recenzjach branżowych słusznie pytano, czy to wciąż adaptacja, czy już swobodna reinterpretacja na motywach.

3. Dlaczego Ignacy Rzecki nie umiera? Rewolucja w losach starego subiekta

Drugim punktem zapalnym produkcji jest potraktowanie postaci Ignacego Rzeckiego. W literackim oryginale stary subiekt, weteran Wiosny Ludów i wierny strażnik pamiętnika, to figura głęboko tragiczna. Powieść zamyka jego samotna śmierć w sklepie przy biurku. Gdy nad ciałem gromadzą się świadkowie, Julian Ochocki dostrzega w kieszeni zmarłego wysunięty list od Węgiełka ze słowami Horacego: „Non omnis moriar…” (Nie wszystek umrę). Wstrząśnięty doktor Szuman, patrząc na zwłoki przyjaciela, wypowiada wtedy słynne zdanie: „Przypatrz mu się pan... Ostatni to romantyk!... Jak oni się wynoszą… Jak oni się wynoszą…”.

W interpretacji Dariusza Chojnackiego Rzecki zyskał zupełnie nowy życiorys:

1. Odmłodzenie i spryt: Serialowy subiekt nie jest zgarbionym staruszkiem wzdychającym do cesarza Napoleona nad mechanicznymi zabawkami. To pragmatyczny, energiczny menedżer, który doskonale orientuje się w obrocie kapitałem i potrafi twardo postawić się Wokulskiemu.
2. Relacja z Wokulskim: Zamiast bezkrytycznego uwielbienia oglądamy szorstkie partnerstwo zleceniodawcy i wykonawcy, naznaczone ciągłymi pretensjami o trwonienie majątku na kaprysy arystokracji.
3. Zaskakujący happy end: Finał serialu całkowicie odrzuca powieściowy tragizm. Rzecki nie umiera na zawał serca. Twórcy dają mu ciepły romans z domową gosposią, pełnię zarządu nad sklepem i spokojną emeryturę na własnych warunkach.

Dla tradycyjnych czytelników to radykalne złamanie pesymistycznej wymowy Prusa. Dla obrońców serialu – przewrotna, ale satysfakcjonująca nagroda dla najprzyzwoitszego bohatera warszawskiego świata.

4. „Nie uczcie się z tego do matury!” – pułapki egzaminacyjne

Ogromna oglądalność serialu w grupie wiekowej 16–24 lata wywołała uzasadniony niepokój polonistów. W formule egzaminu maturalnego z języka polskiego Lalka pozostaje lekturą obowiązkową. Przypisanie bohaterom czynów sprzecznych z fabułą powieści (np. ocalenie Rzeckiego czy szpiegowska rola Starskiego) to dla egzaminatorów błąd rzeczowy świadczący o nieznajomości lektury – co w wypracowaniu grozi drastyczną utratą punktów, a w skrajnym przypadku wyzerowaniem pracy za błąd kardynalny.

Jeśli przygotowujesz się do egzaminu maturalnego, zapamiętaj zestawienie kluczowych rozbieżności:

Ostrzeżenie maturalne: rozbieżności z kanonem lektury

• Los Ignacego Rzeckiego: W powieści Prusa stary subiekt umiera samotnie na atak serca przy sklepowym biurku. W serialu Netfliksa przeżywa, wchodzi w relację z gosposią i przejmuje zarząd nad sklepem.
• Zdrada i pociąg do Skierniewic: W książce to kluczowy punkt zwrotny powieści (podróż koleją, podsłuchana rozmowa po angielsku o zgubionym medalionie i próba samobójcza na torach). W serialu wątek pociągu całkowicie usunięto na rzecz intrygi w Warszawie.
• Status Kazimierza Starskiego: U Prusa to arogancki salonowy bawidamek i dłużnik. U Maślony i Demirskiego to płatny agent Wokulskiego na jego usługach.
• Praca Izabeli Łęckiej: W powieści Izabela bezwzględnie gardzi jakąkolwiek pracą zarobkową. W serialu podejmuje próby samodzielności i chce publikować w warszawskiej prasie.
• Ideały naukowe i metal Geista: W książce symbol tęsknoty Wokulskiego za nauką i postępem. W serialu wątek zepchnięty na margines.
• Finał losów Wokulskiego: Prus celowo pozostawia zakończenie otwarte (tajemnica ruin w Zasławiu). Serial oferuje zamknięty, sensacyjny finał.

Powtórzenie na egzaminie motywu Rzeckiego wiodącego szczęśliwe życie czy Starskiego pobierającego pensję od Wokulskiego zostanie ocenione jako nieznajomość tekstu. Serial Netfliksa jest dziełem autonomicznym, a nie ekranową bryką.

5. Tomasz Schuchardt kontra Marcin Dorociński: pojedynek dwóch Wokulskich

Wybór odtwórcy roli Stanisława Wokulskiego to od dziesięcioleci najważniejsza decyzja castingowa w polskim kinie kostiumowym. Wokulski to postać pęknięta: z jednej strony powstaniec z 1863 roku i katorżnik z Syberii, z drugiej – bezwzględny kapitalista, który dorobił się milionów na dostawach wojennych podczas wojny rosyjsko-tureckiej na Bałkanach.

Dotychczasowy kanon wyznaczały dwie wielkie kreacje:

• Mariusz Dmochowski w filmie Wojciecha Jerzego Hasa (1968): monumentalny, ciężki, zmagający się z własnym ciałem i dusznym fatum.
• Jerzy Kamas w serialu Ryszarda Bera (1977): arystokratyczny w gestach, introwertyczny, melancholijny, niosący w spojrzeniu wieczny smutek niespełnienia.

W 2026 roku otrzymujemy dwa zupełnie nowe bieguny:

Tomasz Schuchardt (Netflix)

Schuchardt tworzy postać na wskroś plebejską i fizyczną. Jego Wokulski nosi w sobie pamięć lat spędzonych w piwnicy u Hopfera, gdzie jako młody subiekt targał butelki z winem i podawał do stołu, zarywając noce nad książkami przy łojówce. Gdy wchodzi na salony arystokratyczne, nie próbuje naśladować ich francuszczyzny – jego garnitur leży ciężko, a w głosie słychać tłumioną wściekłość. To człowiek czynu doprowadzony do ostateczności przez salonowe próżniactwo. Sceny, w których Schuchardt traci panowanie nad sobą, przypominają współczesnych twardych graczy biznesowych zmagających się z wypaleniem.

Marcin Dorociński (Kino)

Z kolei w kinowej superprodukcji Gigant Films, której premiera odbędzie się 30 września, Marcin Dorociński – sądząc po oficjalnych zwiastunach i materiałach promocyjnych – proponuje powrót do tradycji tragicznego bohatera romantycznego w kostiumie pozytywisty. Jego Wokulski to postać o magnetycznym, chłodnym spojrzeniu, kalkulująca ryzyko giełdowe, w której uczucie do panny Izabeli budzi uśpiony idealizm. Materiały dystrybutora Kino Świat kładą nacisk na samotność jednostki wybitnej, przerastającej otoczenie.

O ile gotowa rola Schuchardta w streamingu już dziś wywołuje gorące spory, o tyle na kinową odpowiedź Dorocińskiego i pełną ocenę jego kreacji musimy poczekać do seansów kinowych.

6. Seks, przekleństwa i Warszawa w stylu „Białego Lotosu”

Największe kontrowersje obyczajowe wywołała warstwa audio-wizualna i językowa serialu Maślony.

Dotychczas polskie kino kostiumowe przyzwyczaiło nas do pietyzmu: postacie mówiły nienaganną polszczyzną z epoki, kłaniały się według podręczników etykiety, a brud warszawskiego Powiśla pokazywano przez mgłę nostalgii.

Paweł Demirski zastosował zabieg znany ze współczesnego teatru postdramatycznego:

• Język ulicy w salonie: Tomasz Łęcki (fenomenalnie zniszczony przez nałóg w interpretacji Jacka Braciaka) rzuca soczystymi wulgaryzmami przy stoliku do wista, gdy brakuje mu gotówki na spłatę weksli.
• Dźwięki klubowe: W scenach rautów i wyścigów konnych tradycyjną orkiestrę smyczkową zastępują przesterowane syntezatory i dynamiczny, teledyskowy montaż.
• Demaskacja hipokryzji: Arystokracja nie jest grupą dystyngowanych mecenasów sztuki. To zadłużona po uszy, zdegenerowana kasta pasożytów, która z jednej strony obmawia Wokulskiego od „chama i parweniusza”, a z drugiej w ukryciu żebra o jego ruble. Sceny intymne nie mają nic wspólnego z salonowym flirtem – są surowe, bezpośrednie i odarte z romantycznego patosu.

Właśnie dlatego krytycy na łamach Gazety Wyborczej i portalu Filmweb tak chętnie sięgają po porównania do serialu „Biały Lotos”. Podobnie jak w hicie HBO, u Maślony luksusowe dekoracje służą jedynie obnażeniu ludzkiej małości, narcyzmu i bezgranicznej pogardy dla każdego, kto nie urodził się z herbem w herbarzu.

7. Podsumowanie: którą „Lalkę” wybrać?

Pojedynek adaptacji z jesieni 2026 roku dowodzi jednego: Bolesław Prus napisał tekst absolutnie odporny na upływ czasu. Niezależnie od tego, czy ubierzemy jego bohaterów w wierne gorsety, czy każemy im kląć przy klubowych rytmach, polski kompleks klasowy, pogoń za kapitałem i dramat nieodwzajemnionego uczucia brzmią tak samo boleśnie jak w 1890 roku.

• Wybierz serial Netfliksa, jeśli szukasz świeżego, prowokacyjnego kina autorskiego, cenisz duet Schuchardt–Drzymalska i chcesz zobaczyć, jak współczesny teatr bez znieczulenia rozbija polskie pomniki.
• Wybierz film kinowy Macieja Kawalskiego, jeśli tęsknisz za wielkim, monumentalnym kinem historycznym, chcesz podziwiać powrót Marka Kondrata i wolisz, by Wokulski pozostał tragiczny dokładnie według literackiego pierwowzoru.

Więcej o kulturowych zjawiskach polskiego internetu przeczytasz w naszej analizie fenomenu wokół utworu „Oj, wymasuj mnie Romanie” oraz w sekcji o misji redakcji. W razie własnych spostrzeżeń zapraszamy do dyskusji przez formularz na stronie kontakt.

Metryka produkcji i faktografia porównawcza